فلسفه معاصر و مطالعات میان رشته ای

فلسفه معاصر و مطالعات میان رشته ای

از صفویه تا انقلاب اسلامی: بررسی تطور الگوی ولایت و حکمرانی دینی بر بنیاد عرفان ابن‌عربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مدرس مدعو گروه فلسفه اسلامی و مطالعات تطبیقی ادیان، دانشگاه تهران:
چکیده
بحث ولایت و حکمرانی دینی در تاریخ اسلام از جمله موضوعات محوری است که همواره میان عرفان، فلسفه و سیاست مورد توجه قرار گرفته است. مقاله حاضر به تحلیل تطبیقی میان نظریه ولایت فقیه به صورت گذرا و حکمرانی شاه اسماعیل می‌پردازد. هدف اصلی این پژوهش، روشن کردن تفاوت‌های ماهوی و عملی میان این دو مفهوم است و بررسی میزان تأثیر آموزه‌های عرفانی و فقهی بر مشروعیت حاکمیت را مورد نظر دارد. این مقاله با روش تحلیل متون کلاسیک و منابع تاریخی، شاخصه‌های خلیفه الله از منظر ابن‌عربی و نقش محبت، عدالت و حکمت در حکومت را بررسی می‌کند. همچنین، آموزه‌های شیخ صفی‌الدین اردبیلی و سید حیدر آملی را به صورت مختصر در شکل‌گیری شخصیت و مشروعیت شاه اسماعیل تحلیل کرده و با ویژگی‌های ولی فقیه در نظام شیعی و دیدگاه‌های امام خمینی(ره) و تاثیر ایشان از ابن عربی تطبیق داده می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که گرچه هر دو نظام سیاسی به مفهوم ولایت و مشروعیت دینی توجه دارند، اما مدل صفوی بیشتر بر تجلی عرفانی، مظهر بودن حاکم و نقش قطب در جهان متمرکز است و با مدل ولایت فقیه که بر صلاحیت‌های عمیق عرفانی، مرجعیت فقهی و نایب عام امام غایب یعنی حضرت مهدی(عج) استوار است، تفاوت اساسی دارد. این مقاله نشان می‌دهد که فهم مفهوم ولایت نیازمند درک درست ولایت عرفانی و ولایت سیاسی است و این تفاوت‌ها در تحلیل تاریخی و فلسفی حکمرانی دینی نقش تعیین‌کننده دارند.
کلیدواژه‌ها