2
استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه لرستان
10.22034/nip.2026.2093916.1013
چکیده
نهجالبلاغه بهعنوان یکی از مهمترین متون دینی، اخلاقی و حکمی اسلام، افزون بر ارزش ادبی و بلاغی، واجد نظامی معنایی است که در آن مفاهیم اخلاقی با لایههای معرفتی، وجودشناختی و تربیتی درهمتنیدهاند. پژوهش حاضر با بهرهگیری از رویکرد معناشناسی شناختی و با تأکید بر خوانش فلسفی زبان اخلاق، به بررسی چگونگی شکلگیری و بازنمایی معنای واژگان اخلاقی «تقوا»، «عدالت» و «زهد» در نهجالبلاغه میپردازد. چارچوب نظری پژوهش بر نظریه استعاره مفهومی و طرحوارههای تصویری استوار است و میکوشد نشان دهد که این مفاهیم نهفقط از رهگذر تجربه زیسته و سازوکارهای شناختی ذهن، بلکه در پیوند با هستیشناسی فضیلت و تلقی خاصی از نسبت نفس انسانی با خیر، کمال و نظم وجودی عالم فهم میشوند. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و دادههای آن از خطبهها، نامهها و حکمتهای نهجالبلاغه استخراج و تحلیل شدهاند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که مفاهیم اخلاقی در این اثر بر پایه استعارههای بنیادین سازمان یافتهاند؛ بهگونهای که «تقوا» بهمثابه «دژ و سپر»، «عدالت» بهمثابه «ترازو، قوام و معیار تعادل» و «زهد» بهمثابه «رهایی از دلبستگیهای دنیوی» مفهومسازی شدهاند. این استعارهها صرفاً آرایههایی زبانی نیستند، بلکه ساختارهایی مفهومیاند که فضیلت را بهمثابه نحوهای از بودن، استکمال نفس و هماهنگی وجود انسان با حقیقت هستی بازنمایی میکنند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که زبان اخلاقی در نهجالبلاغه از سطح توصیههای رفتاری فراتر میرود و به زبانی برای تبیین حقیقت انسان، مراتب کمال نفس و نسبت میان معرفت، فضیلت و عمل تبدیل میشود. بر این اساس، رویکرد معناشناسی شناختی، در پیوند با تأمل فلسفی، میتواند ابزار مناسبی برای تحلیل متون دینی و تبیین نسبت زبان، اندیشه و نظام مفهومی اخلاق در سنت اسلامی فراهم آورد.
ابوالفتحی,صفدر و فلاحی اصل,حسین . (1405). بررسی فلسفی-معناشناختی واژگان اخلاقی نهجالبلاغه با تأکید بر تقوا، عدالت و زهد. (e737400). فلسفه معاصر و مطالعات میان رشته ای, (), e737400 doi: 10.22034/nip.2026.2093916.1013
MLA
ابوالفتحی,صفدر , و فلاحی اصل,حسین . "بررسی فلسفی-معناشناختی واژگان اخلاقی نهجالبلاغه با تأکید بر تقوا، عدالت و زهد" .e737400 , فلسفه معاصر و مطالعات میان رشته ای, , , 1405, e737400. doi: 10.22034/nip.2026.2093916.1013
HARVARD
ابوالفتحی صفدر, فلاحی اصل حسین. (1405). 'بررسی فلسفی-معناشناختی واژگان اخلاقی نهجالبلاغه با تأکید بر تقوا، عدالت و زهد', فلسفه معاصر و مطالعات میان رشته ای, (), e737400. doi: 10.22034/nip.2026.2093916.1013
CHICAGO
صفدر ابوالفتحی و حسین فلاحی اصل, "بررسی فلسفی-معناشناختی واژگان اخلاقی نهجالبلاغه با تأکید بر تقوا، عدالت و زهد," فلسفه معاصر و مطالعات میان رشته ای, (1405): e737400, doi: 10.22034/nip.2026.2093916.1013
VANCOUVER
ابوالفتحی صفدر, فلاحی اصل حسین. بررسی فلسفی-معناشناختی واژگان اخلاقی نهجالبلاغه با تأکید بر تقوا، عدالت و زهد. فلسفه معاصر و مطالعات میان رشته ای. 1405;():e737400. doi: 10.22034/nip.2026.2093916.1013
