فلسفه معاصر و مطالعات میان رشته ای

فلسفه معاصر و مطالعات میان رشته ای

سکولاریسم پنهان: بازتولید دینداری اسلامی در بستر غیر اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری فلسفه دین، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران
10.22034/nip.2026.2092589.1009
چکیده
پژوهش حاضر به تبیین گونه‌ای نوظهور از سکولاریسم می‌پردازد که در آن، دین نه از طریق نفی صریح ایمان، بلکه از رهگذر جدایی تدریجی از بسترهای نهادی، فرهنگی و اجتماعیِ خود دچار دگرگونی می‌شود. این وضعیت که در این مقاله از آن با عنوان «سکولاریسم پنهان» یاد می‌شود، عمدتاً در میان جوامع مسلمان مهاجر در غرب قابل مشاهده است؛ جایی که فرد مسلمان، ضمن حفظ باورها و مناسک دینی، در محیطی زیست می‌کند که ساختارهای سیاسی، آموزشی و فرهنگی آن بر بنیادهای سکولار استوار است. در چنین بستری، اسلام به‌تدریج از صورت تاریخی و تمدنی خود فاصله گرفته و به نوعی دینداری جهانی، فردی و انتزاعی تبدیل می‌شود. این مقاله با بهره‌گیری از نظریه‌های سکولاریزاسیون، دین زیسته و هویت دیاسپورایی، نشان می‌دهد که سکولاریسم الزاماً به معنای حذف دین نیست، بلکه می‌تواند از طریق تغییر زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی دین، به بازتولید نوعی دینداری غیرنهادی و جهان‌وطن منجر شود. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که «سکولاریسم پنهان» بیش از آنکه پروژه‌ای ضد دینی باشد، نوعی وضعیت زیست‌جهانی است که در آن، دین در سطح فردی باقی می‌ماند اما پیوند خود را با ساختارهای تاریخی و اجتماعیِ تولید معنا از دست می‌دهد. این مقاله نشان می‌دهد که دینداری اسلامی در جوامع مهاجرِ غیر اسلامی لزوماً از بین نمی‌رود، بلکه شکل آن تغییر می‌کند و بیشتر فردی، غیرنهادی و انتزاعی می‌شود؛ از این نظر، طرح مفهوم «سکولاریسم پنهان» نقطه قوت اصلی این مقاله و از جنبه نظری نوآورانه است. با این حال، باید تفاوت این مفهوم را با مفاهیمی مانند سکولاریزاسیون و فردی‌شدن دین بیان کرد و آنها را نقد کرد و برای این مدعا نمونه‌ها و شواهد عینی ارائه داد.
کلیدواژه‌ها


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 18 تیر 1405